Vleermuizen en verlichting?

publish date
18.06.2019

Steeds meer steden en gemeenten zijn bezig met de opmaak van masterplannen voor openbare verlichting in het kader van energiebesparing. Ook bij de aanleg van wegen en fietsostrades is verlichting, in het belang van rijcomfort en veiligheid, een belangrijk aspect. Kunstmatige verlichting kan een negatief effect hebben op biodiversiteit; in het bijzonder voor vleermuizen. Op vraag van de provincie Antwerpen heeft het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) een advies opgemaakt over hoe we rekening kunnen houden met vleermuizen bij wegverlichting.

Alle vleermuizen zijn in min of meerdere mate lichtschuw 

Vleermuizen mijden daglicht en jagen daarom ’s nachts op insecten. Ze hebben daarbij weinig concurrentie van andere diersoorten, en de duisternis zorgt ervoor dat roofdieren hen niet zien. Tenminste, als kunstlicht het donker niet verstoort.

Vleermuizen hebben in tegenstelling tot wat men soms denkt, zeer gevoelige ogen die aangepast zijn aan lage lichtintensiteiten. De meeste soorten hebben kleurenzicht, maar de kleuren waarvoor ze gevoelig zijn, verschillen ten opzichte van die die de mens kan waarnemen. Zo kunnen zij ook UV-licht zien. Als algemeen principe geldt dat kunstmatige verlichting, waar mogelijk, vermeden moet worden. Indien verlichting noodzakelijk is, dan zijn er verschillende flankerende maatregelen mogelijk die het effect van licht op vleermuizen minstens ten dele afzwakken.

Elke lamp die niet hoeft te branden, levert een besparing op (zowel financieel als qua CO2-uitstoot), dus een win-win voor budget, klimaat en lokale biodiversiteit.

Het INBO-advies geeft een stappenplan om dit verder te concretiseren, gebaseerd op de aanbevelingen van Eurobats. Het stappenplan bestaat uit vier hiërarchische stappen, waarbij elke volgende stap moet gezien worden als een aanvulling op de vorige stappen.

Stappenplan om het effect van licht op vleermuizen af te zwakken

Stap 1: Vermits alle vleermuissoorten lichtschuw zijn in bepaalde omstandigheden, moet verlichting in de eerste plaats vermeden worden. Vleermuizen hebben nood aan een netwerk van donkere verbindingen om vlot toegang te hebben tot foerageergebieden vanuit de kolonieplaatsen. Plaats daarom alleen lampen waar dit echt nodig is. Je kan ook gebruik maken van reflectoren, een lichtgekleurde wegbedekking voor fietspaden of wegmarkeringen.

Stap 2: Indien verlichting noodzakelijk is, is het het beste om die enkel te laten branden indien nodig, bijvoorbeeld door bewegingsdetectoren te gebruiken die het licht aanschakelen wanneer voetgangers, fietsers of auto’s passeren. In de buurt van kolonieplaatsen moet ervoor gezorgd worden dat de vleermuizen in het donker in en uit kunnen vliegen.

Stap 3: Beperk zoveel mogelijk de intensiteit van het licht en vermijd strooilicht. Om lichtverstrooiing te vermijden, moeten aangepaste armaturen gebruikt worden die het licht zoveel mogelijk richten op de plaats waar het nodig is, en verstrooiing naar de wijdere omgeving vermijden. Armaturen zouden geen licht naar boven toe mogen verspreiden. Om dezelfde reden worden lichtarmaturen best zo laag mogelijk geplaatst. Bij verlichting van een weg omzoomd met bomen moeten de armaturen zodanig worden geplaatst dat zij het bovenste deel van de bomenrij niet verlichten. Lichtverstrooiing naar waterpartijen toe moet zeker vermeden worden. Aanplant van een groenscherm kan in sommige omstandigheden helpen om lichtverstrooiing te beperken, maar dit werkt uiteraard enkel in het zomerseizoen. Recent onderzoek geeft aan dat ook tijdens de winter vleermuizen meer vliegen dan tot nu toe werd aangenomen.

Stap 4: Als allerlaatste maatregel kan een lichtkleur gebruikt worden die door vleermuizen minder wordt gezien of als minder bedreigend wordt ervaren. Onderzoek wees uit dat een oranje/rode/amberkleur minder verstorend is dan bv. wit licht omdat UV en andere korte golflengten eruit gefilterd zijn. Het aantal studies hierover is echter nog beperkt, en de reactie van de vleermuizen verschilt van soort tot soort. Daarom is het gebruik van een vleermuisvriendelijke lichtkleur een laatste stap die een nuttige aanvulling kan zijn nadat alle andere stappen zijn uitgewerkt. Het is dus van groot belang om in te zetten op een vleermuisvriendelijke inrichting van het verlichtingsplan en landschap.

Vleermuizen als Provinciaal Prioritaire Soorten

Vleermuizen als groep, zijn geselecteerd als Provinciale Prioritaire Soorten voor de provincie Antwerpen. Het zijn soorten waar de provincie via gerichte maatregelen extra aandacht aan besteedt. Als belangrijke boodschap wil de provincie Antwerpen meegeven dat het zinvol is om bij plannen en projecten m.b.t. verlichting ook de impact op milieu en natuur te bekijken en natuurgebieden en verbindingszones aan te duiden die best donker blijven. Elke lamp die niet hoeft te branden, levert een besparing op (zowel financieel als qua CO2-uitstoot), dus een win-win voor budget, klimaat en lokale biodiversiteit. Het volledige INBO-advies kan je hieronder downloaden.

tekst: Ralf Gyselings  & Luc De Bruyn, INBO
Mieke Hoogewijs - Adviseur biodiversiteit – fauna & flora - DIENST DUURZAAM MILIEU- EN NATUURBELEID - Provincie Antwerpen

Presentaties provinciale milieudag 2019 - Klimaatadaptatie

publish date
16.06.2019

Deze editie van de provinciale milieudag stond in het teken van klimaatadaptatie en zocht een antwoord op vragen als: wat kunnen steden en gemeenten doen om te anticiperen op de klimaatverandering? Hoe passen ze zich aan en welke tools heb je als lokaal bestuur in handen voor een klimaatbestendige stad of gemeente?

De presentaties en verslagen van de workshops kan je hier downloaden.

 

Departement Ruimte, Erfgoed en Mobiliteit van provincie Antwerpen fietst 3 020 kilometer voor Dikketruiendag

publish date
12.02.2019

Voor de 16de editie van Dikketruiendag voerde weerman Frank De Boosere de klimaatflandriens aan die fietsen voor een beter klimaat. Ook het departement Ruimte, Erfgoed en Mobiliteit van de provincie Antwerpen sprong mee in het zadel. Zij gingen de uitdaging aan om op slechts 12 dagen tijd meer dan 2 800 kilometer bij elkaar te fietsen.

Dikketruiendag 2019
Departement Ruimte, Erfgoed en Mobiliteit fietst 2 991,1 kilometer voor Dikketruiendag

Klimaatwetenschappers zijn het er over eens: de massale uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen door de mens zorgen ervoor dat de aarde opwarmt en onze leefomgeving onder druk komt te staan. Fietsbeleid is daarom een belangrijk speerpunt binnen het beleid van de provincie Antwerpen. We willen iedereen op de fiets krijgen. Uiteraard start dit intern. Het departement Ruimte, Erfgoed en Mobiliteit greep de 16de editie van Dikketruiendag aan om mee te trappen voor een beter klimaat.

2 867 kilometer

Van 1 tot 12 februari 2019 ging een 90-tal collega’s van het departement Ruimte, Erfgoed en Mobiliteit van de provincie Antwerpen de uitdaging aan om 2 867 kilometer bij elkaar te fietsen. Dat cijfer werd niet lukraak gekozen. De totale oppervlakte van de provincie Antwerpen bedraagt namelijk 2 867 km². De collega’s noteerden al hun verplaatsingen, in het kader van het werk. Uiteindelijk strandden ze op 3 020 kilometer.

Fietsen voor het klimaat

Voor heel wat collega’s van het departement Ruimte, Erfgoed en Mobiliteit stopt het fietsen niet na deze periode. Zij fietsen een heel jaar door voor het klimaat. Gemiddeld fietsen de collega’s van het departement Ruimte, Erfgoed en Mobiliteit zo’n 126 000 kilometer per jaar.

 

Antwerpse bosgroepen planten 1,9 hectare nieuw bos voor Balen

publish date
10.12.2018

Zondagochtend 9 december trotseerden vrijwilligers van de Antwerpse bosgroepen weer en wind voor de aanplanting van 1,9 ha nieuw bos in Balen. Er werden maar liefst 5400 boompjes geplant. Het bos sluit aan bij het bestaande complex Heidehuizen. De uitbreiding is een mooie extra voor wandelaars in het gebied én is van groot belang voor de biodiversiteit in de omgeving. De aanplanting kadert in het initiatief ‘Dag van de Boseigenaar’ van de Vlaamse bosgroepen. Er werd in heel Vlaanderen bos geplant op gronden van privé-boseigenaars.

Het nieuwe bos bestaat uit verschillende soorten: winterlinde, wintereik, grauwe abeel, witte els, zwarte els, wilg, grove den, douglas, meidoorn, hazelaar … De keuze voor diverse soorten is meteen ook een bewuste keuze voor meer biodiversiteit. Ook op het klimaat en onze gezondheid heeft de uitbreiding een positieve impact.

Gedeputeerde van Milieu en Natuur Jan De Haes licht toe: “De meeste bossen van privé-eigenaars in Vlaanderen zijn niet groter dan 1 hectare. Met deze uitbreiding brengen we eigenaars samen en werken we aan een integraal bosbeheer. We streven naar grotere, gevarieerde boscomplexen. Zo worden bossen veerkrachtiger en zijn ze beter bestand tegen verandering zoals bijvoorbeeld langere droogteperiodes als gevolg van de klimaatverandering). Maar er zijn nog andere, belangrijke voordelen: een groter bos produceert meer zuurstof en kan de lucht beter zuiveren. Tenslotte zijn de positieve effecten van de natuur voor onze gezondheid niet te onderschatten.”

Dag van de boseigenaar 2018
Tevreden gezichten na de succesvolle aanplanting

Antwerpse bosgroepen

De Antwerpse bosgroepen verenigen boseigenaars en ondersteunen hen bij het duurzaam beheer van hun bossen. Ze worden financieel ondersteund door de provincie Antwerpen voor hun basiswerking. Verder coördineert de provincie de kwaliteitsvolle samenwerking tussen de bosgroepen.
De gegroepeerde aanpak van boseigenaars garandeert een efficiënt en bovenlokaal beleid. Elke boseigenaar kan gratis en vrijblijvend aansluiten bij de bosgroep. Hij of zij krijgt er advies en informatie bij het bosbeheer en hulp bij de administratie. Op die manier streven we naar gezonde bossen en meer en betere natuur. Meer info op www.bosgroepen.be

Natuur in de buurt maakt ons gezond

publish date
20.09.2018

Wist je dat dokters hun patiënten alsmaar meer doorverwijzen naar de natuur? Of dat kinderen op een groene speelplaats minder ruzie maken? Dat werknemers met uitzicht op natuur tot meer creatieve ideeën komen? En dat jij je stress-niveau onmiddellijk kan verlagen met een korte fietstocht of wandeling in een natuurrijk stil plekje in de buurt?

Samen met Radio2 Antwerpen maken we in de week van 24 september een reportagereeks rond de heilzame effecten van natuur op je gezondheid? Geprikkeld, stem dan elke middag om 12u af op Radio2!

Stiltegebied
Geluidsmeting in stiltegebied Kalmthoutse Heide

Maandag 24 september | Luister mee naar de stilte in Borsbeek

Kan het stil zijn in een stedelijke omgeving, of moet je daar tegenwoordig diep het platteland voor in trekken? Onderzoek bewijst de heilzame effecten van stilte op onze algemene gezondheid. Maar hoe stil moet het dan zijn om er de resultaten van te voelen? Het provinciaal onderzoeksinstituut PIH neemt die metingen op zich. In samenwerking met het PIH zijn er in onze provincie al 5 gebieden als stiltegebied erkend. 

Zes forten (Fort 2 in Wommelgem fort, Fort 3 in Borsbeek, Fort 4 in Mortsel, Fort 5 in Edegem, Fort 7 in Wilrijk en Fort 8 in Hoboken) zullen gescreend worden om het akoestisch klimaat in kaart te brengen. Op die manier wordt inzicht verkregen in mogelijke stilte- of luwteplekken in een stedelijke omgeving.

Per fort kiest de geluidsspecialist een 8-tal strategische meetplaatsen die zo homogeen mogelijk gespreid liggen binnen de windrichtingen. Ook de architecturale eigenschappen en het daarmee verbonden reliëf speelt een rol in de forten. De metingen gebeuren tijdens de piek-en daluren in de week. Het project loopt een jaar om ook de invloed van de seizoenen op de geluiddrukniveaus te registreren (bladeren aan de bomen geven een ander geluidsbeeld dan geen bladeren). De waarden worden ten slotte getoetst aan de strengste milieukwaliteitsnormen (VLAREM). 

Radio2 volgt geluidsspecialist Willy Verbruggen tijdens de metingen in het Fort van Borsbeek. 

Als de forten effectief als luwteplekken gelabeld worden, opent zich een heel scala aan onderbouwde recreatieve en gezonde opportuniteiten voor de plaatselijke bewoners. Wat dacht je van nieuwe trage wegen, extra rust- en zitplekken, yoga-sessies, fakkeltochten, vertellingen, ... ? 

Dinsdag 25 september | Bossen op voorschrift

Radio2 volgt een psychiatrische patiënt van vzw Bethanië die herstelt van een depressie. Samen met een begeleider en enkele lotgenoten steken zij hun handen uit de mouwen voor een zorgbos van de Bosgroep Antwerpen Zuid. Het bos wordt zelf ook gezond en duurzaam gemaakt door inheemse eiken aan te planten.  Lees meer over zorgbossen in onze provincie.

Woensdag 26 september | Wat de natuur met jou doet...

Waarom is het gezond om in de natuur te gaan wandelen en te bewegen? Radio2 kuiert met Vera Nelen, directeur van het provinciaal onderzoeksinstituut PIH, door een bos in Ranst.

Donderdag 27 september | Groene Mos-school De Dageraad maakt nieuwe generatie leerlingen 

Tijdens een live uitzending in MOS-school De Dageraad komen leerlingen, ouders, buren en directie aan het woord. De focus ligt op het belang van vergroening in de school, en het positieve effect ervan op de leerlingen. Een begeleider van MOS – duurzame scholen, straffe scholen licht toe welke kleine vergroeningstips op school of thuis kunnen bijdragen tot het verhogen van de biodiversiteit en het algemeen welzijn. 

Vrijdag 28 september | Provincie strijdt al 20 jaar tegen het water

Exact 20 jaar geleden teisterde een ongeziene regenval onze provincie. De waterlopen konden het water niet de baas. Men stelde met veel leed en schade vast dat we niet voorbereid waren op zulke waterellende. 1998 is dan ook het jaar dat het waterbeleid in stroomversnelling heeft gebracht. Sindsdien levert de provincie strijd om droge voeten voor haar inwoners. Onze provincie staat sindsdien maar liefst 50 ha overstromingsgebied en 20 pompstations verder. Zeker in het licht van de klimaatverandering en het daarmee verbonden overstromingsrisico, zijn al deze preventieve maatregelen geen overbodige luxe. De provincie hanteert een integrale aanpak die werkt omdat ze verder kijkt dan de gemeentegrenzen. Ze richt haar overstromingsgebieden ook zo in dat er naast ruimte voor water, ook volop nieuwe kansen worden gecreëerd voor natuur en recreatie.

Leer hier meer over de provinciale overstromingsaanpak en bekijk meer beelden uit 1998. 

 

 

Vorig jaar meer dan 20 miljoen investeringen in klimaatprojecten

publish date
09.05.2018

Elk jaar bundelt de provincie Antwerpen alle voorbeeldacties rond klimaat van de gemeenten. Gedeputeerde van Natuur en Leefmilieu, Rik Röttger, is blij met het resultaat: “In onze provincie is het intussen duidelijk dat verschillende klimaatmaatregelen bij de gemeenten ingeburgerd zijn, maar er is ook ruimte voor innovatieve projecten. The next big thing will be a lot of small things, stelde Thomas Lomée. Wel, alle aan ons gerapporteerde projecten zorgden in 2017 voor minstens 1500 ton minder CO2 in de lucht, ofwel het equivalent van de jaarlijkse CO2-uitstoot van 275 woningen. Een goede zaak voor het klimaat.”

 

De provincie Antwerpen en bijna alle gemeenten van de provincie zetten zich in voor het klimaat. Samen met 43 gemeenten engageerde de provincie Antwerpen zich om met de eigen organisatie tegen 2020 klimaatneutraal te zijn. Daarnaast tekenden 64 gemeenten in op het Burgemeestersconvenant om de broeikasgasuitstoot te verminderen op het grondgebied. Ten slotte zijn er ook gemeenten die een eigen klimaatdoelstelling goedkeurden. Klimaatacties om deze doelstellingen uit te voeren mogen niet uitblijven.

In de nieuwe pers- en inspiratiebundel met klimaatprojecten in de provincie Antwerpen staat alle informatie over maatregelen waar gemeenten in 2017 trots op zijn. Het bewijst dat het klimaatengagement bij de lokale besturen leeft én (blijvend) werkt! En dat is nog maar het topje van de ijsberg, want we weten dat er nog méér gebeurt dan de projecten van de 41 gemeenten. Daarnaast is de vermindering in CO2-uitstoot ook niet altijd te becijferen. In elk geval investeerden gemeenten met deze maatregelen alleen al meer dan 20 miljoen euro in de strijd tegen de klimaatverandering.

Uiteenlopende klimaatprojecten

De inspiratiebundel bevat maatregelen gaande van realisatie van windturbines, het opstarten van een klimaatplatform voor bedrijven, de opening en afbakening van fietsvriendelijke routes, het duurzaam verbouwen van gemeentegebouwen tot voorbeeldgebouwen tot inzetten op brandstofcellen ….

Daarnaast zijn er ook de klassieke maatregelen die zo goed als elke gemeente intussen reeds heeft doorgevoerd: gemeentelijke gebouwen duurzaam aangepakt (isoleren, pv-panelen plaatsen, stookplaatsrenovatie …). Gemeentes zetten ook in op openbare verlichting met minder energieverbruik, op groepsaankopen die inwoners helpen duurzaam te handelen, op sensibilisatie van inwoners met een beurs duurzaam bouwen en wonen, het aanmoedigen van dienstverplaatsingen met de fiets en een pleidooi voor meer groen in de gemeente.

Benieuwd? De projectbundel raadplegen kan op de website van de provincie, zoekterm klimaatrealisaties (https://www.provincieantwerpen.be/aanbod/dlm/klimaatneutrale-organisatie-2020/acties-van-gemeenten.html). 

Ding mee naar de titel van 'Gemeente met de Kleinste Ecologische Voetafdruk’!

Op overkoepelend niveau helpt de provincie de gemeenten met hun klimaatinspanningen naar burgers toe. Mooi voorbeeld is de campagne van de Klimaatstrijd. Via de app op www.deklimaatstrijd.be gaat elke burger de strijd aan om in zijn dagelijkse leven met kleine inspanningen het tij te doen keren en daar te starten waar het het makkelijkst is. Bij hemzelf, bij de buren, in zijn gemeente. Zo kan elke deelnemer zijn gemeente aan de titel ‘Gemeente met de Kleinste Ecologische Voetafdruk’ helpen. En ook zonder smartphone kan iedereen zijn steentje bijdragen. Op www.vriendvan.be staan talrijke handige tips over wat burgers zelf kunnen doen voor het verbeteren van hun voetafdruk.

Meer info

Beleidsverantwoordelijke:
Rik Röttger, sp.a, bevoegd voor Natuur en Leefmilieu
Perscontact: Alisa Coessens
M 0476 72 46 62
E alisa.coessens@provincieantwerpen.be

Dienst:
Els van Praet
Dienst duurzaam Milieu- en Natuurbeleid
T 03 240 66 83
E els.vanpraet@provincieantwerpen.be